| Sürüngenim.com |

 Zehir dişleri çenelerinin önünde olan zehirli yılanlar (Front fanged)

Zehir dişleri çenelerinin önünde olan yılanlar, diğer gruba oranla, çok daha etkili bir zehir iletim sistemine sahiptiler.

Şırınga işlemi gören bu dişler direk olarak zehir kanallarına, zehir kanalları da üst çenenin iki yanında bulunan zehir bezlerine bağlıdır. Zehir bezleri devamlı zehir üretebilen ve bu zehri depolayabilen organlardır. Zehir ısırma ile beraber zehir kanallarına istemli bir şekilde salınır ve kanallardan dişlere geçer. Dişler ise adeta bir enjektör gibi ısırılan av yada düşmana akıtılır. Zehrin salınım işlemi tamamen yılanın kontrolündedir fakat yavru yılanlarda bu kontrol çok zayıf olduğu için genelde zehir her ısırışta kanallara bırakılır. Isırma işlemi yılanın türüne göre tek bir ısırık ya da seri bir grup ısırık seklinde olabilir. Bazı yılanlar ısırıp bırakırken diğerleri ısırıp bırakmadan o şekilde enjeksiyona devam edebilir.

Zehirli yılanların kurbanlarının vücutlarına enjekte ettikleri sıvı çeşitli proteinlerden oluşan bir karışımdır. Zehir yaptığı etkiye göre üç ayrı gruba ayrılır. Bunlar nörotoksik zehirler, hemotoksik zehirler ve sitotoksik zehirlerdir. Nörotoksik zehirler ısırılan organizmanın sinir sistemini etkisiz hala getiren proteinlerden oluşur. Genelde ısırılan organizma diyafram kasının çalışmaması nedeniyle nefes alamayarak hayata veda eder. Hemotoksik zehirler kurbanın kanı üzerine etki ederek kırmızı kan hücrelerini parçalar ve dokulara oksijen gitmemesi nedeniyle ölüm gerçekleşir. Sitotoksik zehirler genelde lokal etki yapan zehirlerdir. Sitotoksinler kurbanın hücrelerini parçalayarak adeta daha mideye gitmeden sindirimin başlamasına sebep olurlar. Zehirli yılanlar bu zehir türlerine teker teker sahip olabilecekleri gibi kokteyl karışımlara da sahip olabilirler. İsterseniz simdi zehir dişleri önde olan iki ayrı familyayı inceleyelim:

1- Viperidae ( Engerekgiller )

Engerekgiller ailesine mensubu yılanların çok belirgin karakteristik özellikleri mevcuttur. Bu yılanların kafaları burundan geriye doğru genişleyen üçgen seklindedir. Zehir bezleri bu üçgenin iki kenarında belirgin şekilde şişkin ve büyüktür. Bu nedenle engerekgiller ailesinin mensubu yılanlar ciddi oranda fazla zehir üretip enjekte edebilirler. Bu ailenin üyesi yılanlar genelde avlarını ısırıp bırakmadan zehirlerini enjekte ederler fakat bazı türler avlarının kaçmasına izin verip sonradan koku alma yetenekleri sayesinde takip edip bulabiliirler. Bu ailenin ikinci karakteristik özelliği ise zehir dişlerinin çok uzun ve katlanabilir olmasıdır. üst çeneye bağlı olan bu dişler katlanarak ağzın içinde yerlerini alırlar. Engerekgilleri tanımak için bir başka karakteristik özellik ise gözleridir. Bu tür yılanların göz bebekleri aynen kedi gözlerinde olduğu gibi uzun ve ince gözükür. Engerekgiller de kendi içlerinde iki ana gruba ayrılırlar. Bu gruplar gerçek engerekler ve pit engerekleridir.

Gerçek engerekler zamanlarının büyük bölümünü avlarını bekleyerek geçiren ve ağır hareket eden yılanlardır. Bu yılanlar bazen günlerce aynı bölgede kıpırdamadan durup avlarını bekleyebilirler. Yüksek koku alma kabiliyetleri sayesinde avlarının yakında olduğunu anlayarak kendilerini hazır hale getirirler ve gördükleri hareket eden avlarına kendilerinden beklenmeyecek bir sürat ile saldırırlar. Bu tür engerekler genelde ısırdıkları avlarını bırakmayarak sonradan kovalama zahmetine katlanmazlar. Gerçek engereklerin hemen hepsinin zehirleri hemotoksik ve sitotoksiktir. Ülkemizde bulunan engerek türlerinin hepsi gerçek engerek grubundadır.

Pit engerekleri ise, gerçek engereklerden, çok değişik bir kabiliyet sayesinde ayrılırlar. Bu tur engereklerin üst çenelerinde bir grup delik bulunur. Bu deliklerin içerisinde yer alan özelleşmiş hücreler çevredeki isi değişimini adeta bir infrared kamera gibi algılayabilirler. Yani bu yılanlar çevrelerindeki sıcak kanlı hayvanları daha soğuk olan çevreden farklı görerek karanlıkta dahi avlanma kabiliyetine sahiplerdir. Bu kabiliyetleri nedeniyle pit engerekleri, gerçek engereklerden farklı olarak, avlarını beklemek yerine aktif avlanmayı tercih ederler. Özellikle gece karanlığında avlanmaya çıkıp avlarına gizlice yaklaşarak ısırıp bırakırlar. Kurban kaçmasına rağmen kısa sure sonra zehrin etkisiyle düşecek ve pit engereği koku kalma kabiliyeti sayesinde avına kısa surede ulaşacaktır.Pit engerekleri genelde hemotoksik ve sitotoksik zehre sahip olsalar da bazı türler norotoksik zehre de sahip olabilir. Bu grup yılanlara en bilinen örnek ise Amerika kıtasında bulunan çıngıraklı yılan türleridir.

 Kobragiller ve sonuç ile çok yakında devam edecek….

Kaynak

•  www.cornutopia.com
• M.Yasin Çakmak
• http://www.jrreptilerescue.tripod.com/

Fotolar

• Foto 1: Cerastes cerastes
• Foto 2: Vipera xanthina
• Foto 3: Crotalus atrox